شرایط كارگزاران از دیدگاه نهج البلاغه

از دیدگاه اسلام كارگزاران خدمتگزار مردم هستند ، نه ارباب آنان . از این رو باید نحوه رفتار و معاشرت آنان با مردم ، براساس عناصر ارزشی اسلام باشد . تاریخ جوامع بشری نشان می دهد كه كارگزارانی در ایفای مسؤولیت خویش موفق بودند كه از عناصر مهم اخلاقی همانند تواضع ، مهر به مردم و ... بهره گرفته اند . در حوزه فرهنگ اسلام نیز به این عناصر توجه شده است . چنانكه در قرآن خطاب به رسول اكرم ( ص ) آمده است : اگر خشن و بد خلق بودی مردم از اطراف تو پراكنده می شدند . یكی از ویژگی های مهمی كه از دیدگاه نهج البلاغه به آن توجه خاص شده حسن معاشرت كارگزاران با مردم است ؛ كه باید براساس اصول و مبانی و ارزش های اخلاق اسلامی باشد .
از دیدگاه نهج البلاغه كارگزاران همانند درندگان نیستند كه مردم از آنان وحشت داشته و جرأت صحبت كردن با آنان را نداشته باشند . از این رو كارگزاران باید با مردم با بهره گیری از عوامل و عناصر مهم اخلاقی همانند تواضع ، عفو ، محبت نسبت به مردم ؛ معاشرت كارگزارانی همانند محمد بن ابو بكر و مالك اشتر توصیه می كند كه با مردم براساس مهر ، عاطفه ، عفو و تواضع برخورد كنند چنانكه آن حضرت خطاب به محمد بن ابو بكر فرمود : دو بال خود را در برابرشان فرود آر و با آنان با نرمی رفتار نما و در هنگام مواجهه با آنان با چهره خندان و گشاده روبرو شو . همچنین آن حضرت خطاب به مالك اشتر فرمود : ... دل خویش را با مهر رعیت سرشار ساز و به آنان محبت نموده و لطف نما . برای آنان مثل درنده خونخوار مباش كه لقمه از دهان آنها بگیری ، زیرا مردم دو دسته اند یا برادران دینی تواند و یا در خلقت شبیه خودت كه از آنان لغزش سر می زند و دستخوش انحراف می شوند ... بنابراین از عفو و گذشت خویش آنان را بهره مند ساز زیرا تو مافوق آنهایی و امام تو مافوق تو و خداوند مافوق امام تو است ... نكته قابل توجه آن است كه علی ( ع ) به مردم نحوه برخورد با حاكمان را نیز تعلیم می دهد . حضرت یكی از اهداف حكومت خویش را برقراری عدالت كه مصداق بارز آن ، احقاق حق محرومان است ؛ بیان كرده است . با من آنسان كه با جباران و ستمگران سخن می گویند سخن نگویید ، القاب پر طنطنه برایم بكار نبرید .عدالت و ظلم ستیزی
از دیدگاه علی ( ع ) یكی از ویژگی ها و صفات مهم كارگزاران نظام اسلامی ، عدالت ، ظلم ستیزی و مساوات نگری است . عدالت و ظلم ستیزی از مقوله هایی است كه در فرهنگ امام علی ( ع ) از اهمیت ویژه ای برخوردار است . این نگاه امام با دیدگاه قرآن و منظر رهبران الهی دیگر نیز هماهنگ است . چنانكه در قرآن و منظر رهبران الهی دیگر نیز هماهنگ است . چنانكه در قرآن یكی از اهداف بعثت انبیاء برقراری عدالت بیان شده است و همه مسلمانان و مومنان به این عنصر و پدیده مهم ارزشی دعوت شده اند : یكی از اهداف و آرمان بلند علی ( ع ) برقرای عدالت و ظلم ستیزی است . از این رو است كه آن حضرت یكی از اهداف حكومت خویش را برقراری عدالت كه مصداق بارز آن احقاق حق محرومان است ؛ بیان كرده است . همچنین آن حضرت خطاب به فرزندان خود فرمود : دشمن ستمكاران و یاور ستمدیدگان باشید . ... از منظر علی ( ع ) حكومت باید مبتنی بر رفع تبعیض و مساوات نگری باشد . از این رو كارگزاران او هم باید عادل باشند و هم عدالت نگر ؛ كه هیچ از مسیر عدالت منحرف نشده و در سیاستگزاری های كشور عدالت را رعایت كنند . چه بسا به خاطر عدم رعایت عدالت حق محرومی ضایع شده و انسانی بی گناه به پای دار برود . به خاطر اهمیت و حسن عدالت و قبح ظلم است ، كه از دیدگاه علی ( ع ) رهبر عادل ترین بندگان خدا و حاكمان ظالم ترین انسان ها معرفی شده است . چنانكه آن حضرت درباره كارگزاران برتر فرمود : برترین كارگزاران كسانی هستند كه نام و خاطره اش به عدل یاد شود . كارگزاران جوامع اسلامی باید بدانند كه رسیدگی به وضعیت محرومان و احقاق حق آنها یكی از وظایف مهم آنان است . سیاستگزارن باید سعی كنند كه در جهت رفع تبعیض و بهبود توده مردم كه معمولاَ محرومان و پابرهنگان هستند ، سیاست های اصولی و منطقی اتخاذ كنند كه آنان ستون فقرات جامعه و پشتوانه محكم حكومت ها هستند . چنانچه از دیدگاه علی ( ع ) نیز مشورت و بهره گیری از تجربیات دیگران از اهمیت ویژه ای برخوردار است . علی ( ع ) خطاب به مالك اشتر فرمود : بی شك فقط توده های مردمند كه ستون فقرات جامعه دینی و وسیله شكست دشمنان می باشند . تو با آنها باش و بر آنها تكیه زن و به خواست و نیاز آنان توجه كن . تاریخ انقلاب اسلامی ایران نشان داد كه محرومان پا برهنگان جامعه ، انقلاب را حفظ كردند ؛ نه مرفه هایی بی درد . از این رو از نگاه علی ( ع ) جامعه ای كه در آن حق محرومان نادیده گرفته شود ، قداست ندارد . چنانچه آن حضرت خطاب به مالك اشتر از قول رسول الله ( ص ) فرمود كه رسول خدا چنین فرمود : هرگز امتی كه حق ضعیفان در میان آنان پایمال می شود از قداست برخوردار نخواهد شد .
توانایی و سیاست
از دیدگاه علی ( ع ) یكی از ویژگی ها و صفات كارگزاران نظام اسلامی توانایی و سیاست است . از این روست كه در نحوه انتخاب كارگزاران از سوی آن حضرت به این عنصر توجه شده است . انتخاب كارگزاران با تدبیر همانند مالك اشتر حاكی از توجه خاص آن حضرت به این ویژگی است . در جوامع امروزه نیز از كارگزارانی بهره گرفته می شود ، كه از توانایی و مدیریت خوبی برخوردار باشند . طبیعی است كه كارگزاران هر نظامی باید شایسته و توانا باشند تا بتوانند به وظایف خویش خوب عمل كنند . كارگزارانی كه در انجام وظایف محوله خود ناتوان باشند صلاحیت چنین مسؤولیتی را ندارند . از این روست كه علی ( ع ) به توانایی و تدبیر كارگزاران كه معنای عامی دارد تأكید نموده چنین فرمود : از مردم شایسته ترین افراد به حكومت تواناترین آنها بر امور حكومتی است . ...
در فرهنگ اسلام به لیاقت و اولویت ها درخصوص انتخاب كارگزاران توجه خاصی شده است. بی تردید یكی از مصادیق بارز لیاقت و اولویت ها توانایی و تدبیر است كه در كلام علی ( ع) به آن شارت رفت . از این رو است كه اگر در جامعه ای اسلامی مسؤولیت ها براساس لیاقت و اولویت ها واگذار نشود ، خیانت معرفی شده است . چنانكه رسول خدا ( ص) فرمود : هركس از میان مسلمانان كارگزارانی را برگزیند در حالی كه می داند كسی دیگر نسبت به او اولویت دارد به قرآن و سنت آگاه تر است خیانت به خدا و رسول او و جمیع مسلمانان كرده است .مشورت
در جوامع بشری مشورت و بهره گیری از تجربیات و افكار دیگران یك اصل پذیرفته شده است . از این رو است كه رهبران و كارگزاران جوامع ، مشاورین متعدد در زمینه های مختلف دارند . در مسایل علمی نیز مشورت كاربرد مهم دارد . چنانچه پزشكان در مسایل پزشكی مشاوره می كنند . از یدگاه اسلام نیز به مشورت ، تبادل افكار و بهره گیری از تجارب دیگران توجه خاص شده است . رسول اكر ( ص ) مشورت را موجب رشد دانسته و خود آن حضرت در زمینه های مختلف با اصحاب خود مشورت می كرد . چنانكه آن حضرت در جنگ بدر ، احد ، طائف و صلح حدیبیه و ... با اصحاب خود مشورت كرد . از دیدگاه علی ( ع ) نیز مشورت و بهره گیری از تجربیات دیگران از اهمیت ویژه ای برخوردار است . چنانكه آن حضرت از تجربه به عنوان علم جدید یاد كرده است و از مشورت به عنوان مهم ترین پشتیبان با توجه به اهمیت مشورت است كه علی ( ع ) یكی از وظایف مالك اشتر را مشورت بیان كرده است . چنانچه آن حضرت مالك اشتر را به همنشینی و مذاكره با علما و حكیمان اسلامی امر می كند : با دانشمندان و حكیمان زیاد به بحث ، مذاكره بنشین تا مصالح كشور را تثبیت كنی و اصول پایداری یك ملت را قوام بخشی ، كارگزارانی كه استبداد رأی دارند و از انذار دیگران خود را بی نیاز می دانند ، در ایفای مسؤولیت موفق نبوده و در معرض لغزش ها و خطرات جدی قرار می گیرند . بی تردید یكی از مسائل مهم مذاكره با فرهیختگان و دانشوران بهره گیری از افكار و تجربیات آنان در زمینه مسائل حكومتی است ؛ كه بهره گیری از افكار صاحبان فكر و اندیشه موجب هدایت و رشد و بی نیازی از انذار دیگران موجب هلاكت و خطر جدی خواهد بود . با توجه به بررسی های مهمی كه پیرامون دیدگاه علی ( ع ) درخصوص لزوم مشورت كارگزاران ، صورت گرفت ؛ چنین می توان گفت : یكی از ویژگی های مهم مدیران حكومتی و كارگزاران مشورت با دیگران است . نكته قابل ذكر آن است كه از یدگاه علی ( ع ) كارگزاران با هر كسی نباید مشورت كنند ؛ به دلیل اینكه مشورت با برخی افراد در مسایل حكومتی نه تنها مفید نیست ، بلكه زیان آور است . از این روست كه علی ( ع ) به مالك اشتر دستور می دهد كه با علما و حكیمان مشورت كرده و از مشورت با برخی از افراد پرهیز كند چنانكه آن حضرت فرمود : با بخیل مشورت نكن زیرا از بخشش و كمك به دیگران باز می دارند و از فقر می ترسانند . همچنین با افراد ترسو مشورت نكن زیرا آنها تو را از انجام كارهای مهم باز می دارند . و نیز با افراد حریص مشورت نكن كه آنها برای جمع آوری ثروت و یا كسب مقام ستمگری را در نظر تو نیك جلوه می دهند .حسن سابقه
یكی از ویژگی ها و شرایط كارگزاران از دیدگاه علی ( ع ) برای اولویت خود برای رهبری امت اسلامی به حسن سابقه خود استدلال می كرد . در گماردن و عزل مدیران حكومتی از سوی علی ( ع ) نیز به این ویژگی اهمیت داده شده است . به دلیل اینكه عزل برخی از كارگزاران به خاطر سوء سابقه آنان بوده است كه در حكومت قبل داشته اند .علی ( ع ) معاویه را به خاظر سوء سابقه اش مورد سرزنش قرار داده فرمود : تو لیاقت رهبری را نداری با توجه به ویژگی فوق است كه علی ( ع ) مالك اشتر را مخاطب قرار داده فرمود : بدترین وزرای تو كسانی هستند كه برای آنها بیابی از كسانی كه از نظر فكر و نفوذ كمتر از آنان نیستند ، اما بار گناهان آنها را به دوش نمی كشند هزینه این افراد بر تو سبكتر و همكاریشان با تو بهتر است.
همچنین آن حضرت در مورد انتخاب وزرا كه اصالت خانوادگی و سابقه درخشان دارند ، خطاب به مالك اشتر فرمود : پس به سراغ كسانی برو كه از خانواده های اصیل ، نجیب ، با شخصیت ، مومن ، صالح و خوش سابقه اند . بدترین وزرای تو كسانی هستند كه برای جنایتكارن پیشین وزارت نموده و یا شریك جنایتشان بوده اند . از سخنان علی ( ع ) چنین استفاده می شود كه در حكومت اسلامی مسؤولیت ها نباید به مهره های مؤثر در رژیم های طاغوتی كه معمولاََ سابقه سوء دارند واگذار شود . به دلیل اینكه آنها علاوه بر آنكه صلاحیت چنین مسؤولیتی را ندارند ، از نظر مردم نیز اعتبار ندارند و سبب وهن حكومت اسلامی می شود . دیدگاه علی ( ع ) درخصوص حسن سابقه كارگزاران یك اصل مهم و مقبول جوامع است به دلیل اینكه در جوامع یكی از معیار و پارامترهای گزینش كارگزاران حسن سابقه است . اگرچه امكان دارد كه برخی افراد بد سابقه به حسب تحولات جوامع عوض شود ولی چنین افرادی كم هستند .امانت داری
حكومت از دیدگاه علی ( ع ) امانت الهی است كه فلسفه وجودی آن برای اجرای قوانین الهی ، برقراری عدالت ، احقاق حق محرمان ، و ... است چنانكه آن حضرت فرمود : خدایا تو می دانی آنچه از ما در گرفتن زمام حكومت به دست واقع شد به خاطر رغبت در امر حكومت و سلطنت نبود ، و نه برای به دست آوردن متاع دنیا ، هدف این بود كه دینت را زنده كنیم و بلاد تو را اصلاح نماییم تا بندگان مظلوم تو احساس امنیت كنند و حدود و قوانین تو را برپا سازیم . براین اساس كارگزاران حكومت اسلامی امانت دار این امانت الهی هستند ؛ كه باید امین باشند . از این رو می توان گفت : یكی از شرایط و صفات مهم كارگزاران از دیدگاه علی ( ع ) امانت داری است . چنانچه علی ( ع ) خطاب به حاكم بحرین كه از حكومت به عنوان امانت الهی بهره گرفته بود فرمود : پس همانا به خوبی از عهده حكومت برآمده ای و امانت خود را ادا كرده ای . همچنین آن حضرت در نامه ای به یكی از كارگزارانش درباره اختلاس او كه خیانت به امانت است فرمود : اگر تو انجام دادی ( و خیانت كردی ) پس همانا پرووردگارت را ناراحت كرده خلاف فرمان امام خود عمل نمودی و به امانت خویش خیانت كردی . همان طوری كه از سخنان علی ( ع ) استفاده شد كارگزاران امانت دارند ؛ كه باید امانت الهی را حفظ كرده و امین باشند . یكی از مصادیق مهم امانت داری آن است كه كارگزاران اسلامی از حكومت به عنوان وسیله و ابزاری برای اجرا و احیای قوانین الهی استفاده كنند .
كارگزاران جهان اسلام بدانند كه توسعه اقتصادی ، سیاسی یكی از شاخصه های توسعه جامعه اسلامی است ؛ ولكن شاخصه مهم بنیادی توسعه همانا توسعه فرهنگی است . ائمه حكومت را برای احیا و اجرای قوانین الهی می خواستند . بی تردید در پرتو اجرای قوانین الهی است كه محرومان به حق خود رسیده و شجره خبیثه ظلم از جامعه ریشه كن شده و درخت عدالت به بار می نشیند و در سایه اجرای قوانین الهی است كه جوامع اسلامی به سوی قانونگرایی و قانونمندی هدایت شده ضوابط جایگزین ضوابط خواهد شد . كارگزاران جهان اسلان بدانند كه توسعه اقتصادی ، سیاسی یكی از شاخصه های توسعه جامعه اسلامی است ؛ ولكن شاخصه مهم و بنیادی توسعه همانا توسعه فرهنگی است كه در جوامع اسلامی توسعه فرهنگی زیربنای توسعه اقتصادی ، سیاسی است . اگر جامعه اسلامی با معارف عمیق و بلند اسلامی آشنا نباشد ، چه بسا كه فرهنگ تجمل گرایی ، اسراف و اشرافگری ، در جامعه حاكم شده و معنویت از جامعه رخت بربندد ؛ و مردم و مخصوصاَ نسل جوان قربانی تهاجم فرهنگی شوند . كارگزاران با بهره گیری از ویژگی ها و صفات كارگزاران از دیدگاه علی ( ع ) مورد تجلیل قرار گرفت . می توانند امانت دار امانت الهی باشند به دلیل اینكه این ویژگی ها مربوط به مقطع زمانی خاص نیستند ؛ بلكه عناصری هستند كه در تمام زمانها كاربرد دارند . چه بسا كارگزاری كه این عناصر را نادیده گرفته و از حكومت به عنوان ریاست طلبی و ... استفاده كند كه این گونه بهره گیری از حكومت خیانت به امانت است و موجب پشیمانی در قیامت. چنانكه رسول خدا فرمود : حكومت در دست كارگزار امانت است و آن در روز قیامت مایه خواری و پشیمانی است مگر اینكه كسی آن را به حق و از راه مشروع تصاحب كند و به وظیفه خویش عمل نماید .صداقت
در حوزه تعلیمات اسلام صداقت یكی از عناصر مهم ارزشی است . رسول خدا ( ص ) فرمود : برای امتحان مردم نگاه به زیادی نماز و روزه آنها و كثرت حج و نیكی كردن آنها به مردم و سرو صدای آنها در عبادت شبانه نكنید . ولی نگاه به راستگویی و امانت آنها كنید . معصومان دیگر ( ع ) نیز به این عنصر ارزشی اسلامی و انسانی توجه خاص داشته اند . با توجه به نقش سازنده صداقت در روابط اجتماعی و سیاسی ؛ رعایت آن برای همگان اهمیت دارد و لكن رعایت این پدیده ارزشمند برای كارگزاران از اهمیت ویژه ای برخوردار است . زیرا كه صادقانه برخورد نمودن كارگزاران با مردم و گفتن حقایق و واقعیات به مردم ؛ نقش بنیادی در جلب رضایت و اعتماد عمومی دارد ؛ اعتماد مردم به دولتمردان بزرگترین سرمایه كارگزاران است . از این رو در نهج البلاغه به اعتماد مردم و مسؤولان توجه خاص شده است . امام علی ( ع ) با بهره گیری از صداقت حكومت كرد و كارگزاران خویش را نیز به رعایت آن توجیه نمود . صراحت و صداقت حضرت در سیاست یكی از مشكلات خلافت آن حضرت بود . استاد شهید مطهری می نویسد : مشكل سوم خلافت او علی ( ع ) مسئله صداقت و صراحت حضرت در سیاست بود كه كه این را هم باز عده ای از دوستانش نمی پسندیدند و می گفتند سیاست این همه صراحت و صداقت برنمی دارد چاشنی سیاست دغلبازی است . به خاطر عدم بهره گیری علی ( ع) از اهرم در مسائل حكومتی بود كه برخی تصور می كردند كه معاویه از علی ( ع) سیاستمدار تر است . از این رو حضرت در جواب این تصور فرمود : قسم به خدا معاویه از من سیاستمدار تر نیست ولی او نیرنگ می زند و مرتكب گناه می شود . اگر نیرنگ خصلت زشتی نبود من سیاستمدار ترین مردم بودن . در فرهنگ دینی و ساختار حكومتی دینی ، بهره گیری از سیاست كه مبتنی بر خدعه و نیرنگ باشد ، جایز نیست و یكی از امتیازات حكومت علوی بر حكومت های اموی و عباسی نیز در همین است كه حكومت علوی بر عنصر صداقت و عدالت استوار است . به توجه به نقش صداقت در شیوه زمامداری است كه علی ( ع ) به مالك اشتر توصیه می كند كه با مردم صادقانه برخورد نموده و از وعده و شعارهایی كه همراه عمل نیست پرهیز كند . زیرا كه وعده های بدون عمل و نشان دادن غیرواقع را به صورت واقع ؛ موجب خشم خدا و مردم می شود . حضرت خطاب به مالك اشتر فرمود : از منت نهادن بر رعیت به جهت احسانی كه نموده ای و یا بیش از حد جلوه دادن آنچه كرده ای بپرهیز و نیز از دادن وعده ای كه خلف می كنی احتراز كن ؛ چه منت نهادن ، احسان را بی ارزش می كند و زیاده نگری روشنایی حق را می برد و خلف وعده موجب خشم خدا و مردم می شود . خدای تعالی فرمود : گناه بزرگی است از نظر خداوند كه بگویید آنچه را عمل نمی كنید . اعتماد مردم به دولتمردان بزرگترین سرمایه كارگزاران است .