مرگ آسان و ترحم آمیز

واژه اتانازیکه ریشه آن از اصطلاح یونانیEu به معنایخوب و راحت و thanatous به معنایمرگ گرفته شده مرگ خوب یا مرگ راحت معنیمیشود و اما مفهوم آن پایان دادن ارادیبه حیات بیمار غیرقابل درمان توسط پزشک یا اعضایگروه درمانیاست که بنابر رضایت بیمار یا نزدیکان او صورت میپذیرد. واژه اتانازیکه ریشه آن از اصطلاح یونانیEu به معنایخوب و راحت و thanatous به معنایمرگ گرفته شده مرگ خوب یا مرگ راحت معنیمیشود و اما مفهوم آن پایان دادن ارادیبه حیات بیمار غیرقابل درمان توسط پزشک یا اعضایگروه درمانیاست که بنابر رضایت بیمار یا نزدیکان او صورت میپذیرد.
این نوع قتل به دو دسته تقسیم میشود؛ قتل ترحم آمیز فعال یا مستقیم انجام اقداماتیآشکار به منظور پایان دادن به حیات بیمار است و قتل ترحم آمیز انفعالییا غیرمستقیم خودداریاز انجام اعمالیاست که سبب زنده ماندن بیمار میشود یعنیپزشک از اقداماتیچون دارودرمانی، عمل جراحیو موارد مشابه در مورد بیماران غیرقابل درمان پرهیز میکند.
قتل ترحم آمیز برایاولین بار در سال 1984 توسط انجمن سلطنتیپزشکان هلند مورد تصویب قرار گرفت. درباره چگونگیو شرایط اجرایآن دستورالعملیصادر شد که شاخصه هایآن عبارت است از بیمار باید مبتلا به بیماریغیرقابل تحمل شود که مداوا برایاو غیرممکن باشد همچنین بیمار باید آزادانه تقاضایمرگ کند و به آن رضایت دهد و پزشک معالج برایاقدام به چنین عملیباید با پزشک دیگریمشورت کند. امروزه مرگ آسان در برخیاز کشورهایاروپاییچون سوئیس، بلژیک، اتریش و فرانسه و پاره ییاز ایالت هایامریکا با شرایط خاص به صورت امریقانونیو رسمیپذیرفته شده و در بسیاریموارد اجرا میشود و فاقد جنبه جزاییو تعقیب کیفریاست.اما همچنان به دور از ملاحظات اخلاقی، فلسفیو مذهبیحاکم بر کشورها رویه مرگ آسان مخالفان بسیاریدارد.برایواشکافیو چینش درست نظریات موافق و مخالف درباره اتانازیابتدا باید فلسفه وجودیآن را بدانیم. اتانازییکیاز شاخصه هایحقوق پزشکیاست که از دستاوردهایتفکر بشر در عصر جدید به شمار میآید و بررسیپیرامون آن در «فلسفه اخلاق» مورد چالش قرار میگیرد.
بنابراین از آنجا که گزینه هایاخلاق بسته، فراگیر و غیرقابل انعطاف نیستند اتانازیهم با توجه به شرایط فردیو اجتماعیافراد پویا و متغیر است و در جوامع مختلف نگاه به آن متفاوت است. برخیاز فلاسفه اخلاق زیستن و حیات را شرط لازم برایدستیابیبه دیگر ارزش ها میدانند. در برابر آن پاره ییاز فلاسفه کیفیت و چگونگیزیستن را ارزشمندتر از خود آن میدانند هر چند کیفیت زندگیهم امریمتعالیو ثابت نیست بلکه نسبیو متغیر با توجه به شرایط و دیدگاه هایفردیو اجتماعیمعنا میشود. در مجموع برایبررسیاین پدیده از نگاه اخلاق هنجاریباید چهار سطح فرد، خانواده، پزشک و جامعه را در نظر گرفت و با توجه به اهمیت و غلبه هر کدام از آن «اتانازی» را معنا بخشید.هنوز این چهار شاخصه برایپذیرش یا عدم پذیرش اتانازیبه همگونیو تعادل منطقینرسیده اند به همین دلیل مخالفان اتانازیبر موافقان آن فزونیدارند.
مهم ترین دلیل مخالفت با پذیرش و گسترش اتانازیدر میان جوامع «مذهب» است. ادیان الهیو آسمانیقتل نفس و خودکشیرا مورد نکوهش قرار داده و آن را به دو علت گناه دانسته و نمیپذیرند؛ نخست اینکه زندگیهدیه و موهبتیالهیاز سویپروردگار است و جان آدمیامانت خداوند است و دیگر اینکه کشتن سرپیچیو مخالفت با مشیت و خواست الهیاست و انسان با کشتن خویش ارزش و کرامت انسانیو الهیرا در خود از بین میبرد.
یهودیان به استناد آموزه هایکتاب تورات به ویژه فرمان ششم از فرمان هایده گانه یعنی«قتل ممکن» بر این باورند که اتانازیبه معنایاقدام ارادیفرد به مرگ با استفاده از دارو یا موارد دیگر با هر نیتیو در هر شرایطینادرست و ممنوع است و نوعیقتل نفس به شمار میآید.در آیین مسیح هم خودکشیمورد نکوهش قرار گرفته است. در قرون وسطیقانون ضمن اینکه از دفن افرادیکه مرتکب خودکشیمیشدند در قبرستان عمومیممانعت میکرد همچنین اموال آنها را توقیف میکرد. دیدگاه مسیحیان بر این باور استوار است که زندگیهدیه و موهبتیاز جانب پروردگار و قتل انسان دخالت در روند طبیعیهستیاست.در دین اسلام هم زندگیو حیات بشر مقدس است و این بعد بارها در آیات مختلف قرآن مورد تاکید قرار گرفته است.در آیه 29 سوره نسا اشاره شده است؛ «خود را نابود نسازید که مطمئناً خداوند نسبت به شما آمرزنده و مهربان است.»و همچنین هیچ کس حق دخل و تصرف در جان خود را ندارد زیرا موهبت و امانتیاز سویپروردگار است چنانچه در آیه 145 سوره آل عمران خداوند میفرماید؛ «هیچ کس جز به فرمان خداوند نخواهد مرد که اجل و زمان مرگ هر کس در لوح قضایالهیثبت شده است.»
همچنین در آیه 61 سوره نحل آمده است؛ «... و آنگاه که اجل آنها (مردمان) فرا رسد دیگر یک لحظه مقدم و موخر نخواهد شد.»در دین مبین اسلام از سختیزندگیو مشکلات به عنوان امتحان و آزمایش الهییاد شده است. همچنین مسلمانان با اعتقاد به معجزه و کرامت انبیا و امامان معصوم(ع) اتانازیرا مطرود و متروک دانسته و آن را نمیپذیرند.نگاه فقه هم به مساله اتانازیواپس گرا و ارتجاعیاست و متاسفانه هنوز مسائل جدید فرارویحقوق پزشکیبا توجه به سازواره پویایفقه مورد چالش و ارزیابیقرار نگرفته و بستر نقد درباره آنها آن طور که بایسته و شایسته است، فراهم نیامده است.
در نتیجه آنچه از فتوایفقها مستناد میشود این است که قتل بیمار ولو با اذن و رضایت ویو با انگیزه خیرخواهیو ترحم دارایدو جنبه تعرض به حق الله و حق الناس است و اگرچه ممکن است جنبه حق الناس آن که قصاص و دیه است با رضایت مجنیعلیه یا اولیایدم ساقط شود چنانچه در ماده 268 قانون مجازات اسلامیهم به آن اشاره شده است. «اگر مجنیعلیه قبل از مرگ جانیرا از قصاص نفس عفو نماید حق قصاص ساقط میشود و اولیایدم نمیتوانند پس از مرگ او مطالبه قصاص نمایند.» اما همچنان حرمتیکه در قتل وجود دارد با رضایت مقتول از بین نمیرود و عمل او به عنوان یک فعل حرام و معصیت باقیاست و با رضایت بیمار مشروع و حلال نمیشود.پاره ییاز مجتهدان آگاه که دردهایجامعه را درک میکنند و از دستاوردهایپزشکیآگاهیدارند برایپاسخ به مساله اتانازیقاعده «تسلیط» را فراگیر دانسته و عمومیت میبخشند. قاعده تسلیط (انسان مسلطون باموالهم و انفسهم) بیانگر سلطه، اقتدار و اختیار فرد بر جان و مال خویش است اما بسیاریدیگر از فقیهان دین طرح و بسط این قاعده فقهیرا جواز مشروعیت و پذیرش اتانازینمیدانند.
به هر حال میتوان گفت به دلیل نوع نگاه فقهیقانونگذار به کلیه گرایشات اخلاق پزشکیاز یک سو و همچنین بافت مذهبیلایه هایاجتماع و اعتقادات مذهبیو غیرقابل استدلال و چالش مردم درباره مقوله مرگ و زندگیاز سویدیگر، طرح موضوع جنجال برانگیز و پرهیاهوییچون «قتل از رویترحم» چیزیبیشتر از یک مزاح علمینمیتواند باشد.
بدون شک اگر زمانیبستر طرح موضوع اتانازیدر کشور ما ایران فراهم شود مستلزم کارشناسیهایدقیق علمی، فنی، فقهی، اجتماعیو فردیاست و همیشه تشریفات و فرآیند و آیین دادرسیاینچنین موارد از ماهیت خود آنها پیچیده تر است.